วันอังคารที่ 13 ตุลาคม 2569 ทีมงาน KaichonKompayak ขอพาย้อนไปดูรากของ กติกาชนไก่แบบปักษ์ใต้ ซึ่งมีวิธีจับเวลาและตัดสินแบบฉบับของตัวเอง ตั้งแต่ “อันจม” ที่ใช้กะลาเจาะรูลอยน้ำ ไปจนถึง “ชุด” ที่ใช้ผ้าฟั่นเป็นเกลียวเชือกนับอัน เข้าใจเรื่องพวกนี้แล้วจะดูเกมไก่ใต้ได้สนุกขึ้นมาก
ข้อมูลหลักในบทความนี้เรียบเรียงจากฐานข้อมูลท้องถิ่นภาคใต้ของหอสมุดคุณหญิงหลง อรรถกระวีสุนทร มหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์ (ม.อ.) ซึ่งอ้างอิงหนังสือ “วัฒนธรรม พัฒนาการทางประวัติศาสตร์ เอกลักษณ์และภูมิปัญญา จังหวัดสงขลา” (กรมศิลปากร, 2545) ส่วนลักษณะไก่ใต้อ้างอิงจากหน้า “ไก่ชนเมืองใต้” ในวิกิพีเดียภาษาไทย
กติกาชนไก่แบบปักษ์ใต้นับเวลาเป็น “อัน” ตามฐานข้อมูลของหอสมุดคุณหญิงหลง ม.อ. มีสองรูปแบบหลัก คือ ชนอันละ 15 นาที พัก 15 นาที รวม 8 อัน หรือชนอันละ 20 นาที พัก 20 นาที รวม 6 อัน จับเวลาด้วย “อันจม” ที่ทำจากกะลาเจาะรู ใช้คู่กับนาฬิกาจับเวลา และตัดสินแพ้เมื่อไก่ร้อง ตาย หรือหนี
อัน ชุด และอันจม ศัพท์จับเวลาของสนามปักษ์ใต้
คำว่า “อัน” คือหน่วยเวลาหนึ่งช่วงของการชน เทียบได้กับ “ยก” ในภาษาที่คนภาคกลางคุ้นเคย ตามข้อมูลของหอสมุดคุณหญิงหลง ม.อ. เครื่องมือนับอันแต่เดิมเรียกว่า “ชุด” ทำจากผ้าฟั่นเป็นเกลียวเชือก แล้วใช้ไม้สอดไว้เป็นช่อง ช่องละ 1 อัน จำนวนช่องจึงบอกได้ว่าคู่นั้นกำหนดชนกี่อัน
ส่วน “อันจม” เป็นเครื่องจับเวลาที่ทำจากกะลาเจาะรู ลอยไว้ในกะละมังหรือโหลน้ำ น้ำจะซึมเข้ากะลาทีละน้อยจนกะลาจมลง เมื่อจมเมื่อไรก็นับเป็น 1 อัน ข้อมูลชุดเดียวกันระบุว่าปัจจุบันสนามใช้อันจมคู่กับนาฬิกาจับเวลา และเมื่อครบแต่ละอันต้องหยุดเพื่อให้น้ำไก่ก่อนเริ่มอันถัดไป
นอกจากนี้ยังมีอุปกรณ์อีกสองอย่างที่ควรรู้จัก คือ “ขาหยั่ง” ที่ใช้วางไก่ในกรณีพิเศษ และ “กรงขัง” ที่ใช้ครอบไก่เมื่อต้องหยุดการชน ทั้งสองอย่างเกี่ยวข้องโดยตรงกับเกณฑ์ตัดสินในสถานการณ์ที่ไก่บาดเจ็บหนักทั้งคู่ ซึ่งจะอธิบายในหัวข้อถัดไป
ตารางเวลาชนและเกณฑ์ตัดสินแบบปักษ์ใต้
ตามที่ฐานข้อมูลท้องถิ่นภาคใต้ ม.อ. เผยแพร่ การชนไก่แบบปักษ์ใต้มีรูปแบบจับเวลา 2 แบบ แล้วแต่จะกำหนดการจับเวลา และมีเกณฑ์ตัดสินแพ้ชนะที่ละเอียดกว่าที่หลายคนคิด สรุปเป็นตารางได้ดังนี้
เมื่อคิดจากตัวเลขในตาราง รูปแบบ 8 อันมีเวลาชนจริง 120 นาที บวกพัก 7 ช่วงอีก 105 นาที ส่วนรูปแบบ 6 อันมีเวลาชนจริง 120 นาทีเท่ากัน บวกพัก 5 ช่วงอีก 100 นาที ถ้าชนจนครบ ทั้งสองแบบจึงยาวเกิน 3 ชั่วโมงครึ่ง กรณีเสมอเพราะหมดแรงทั้งคู่ ข้อมูลของ ม.อ. ระบุว่าเจ้าของได้เงินคืน และเจ้าของบ่อนไม่คิดค่าน้ำ
เมื่อไก่บาดเจ็บหนักทั้งคู่ ใช้กรงขังและขาหยั่งตัดสิน
กรณีที่ดูยากที่สุดคือไก่ทั้งสองตัวได้แผลสาหัส ตามข้อมูลของหอสมุดคุณหญิงหลง ม.อ. ให้หยุดการชนแล้วใช้กรงครอบไก่ทั้งสองไว้ในบ่อน ถ้าฝ่ายหนึ่งจิกตีจนอีกฝ่ายร้องหรือแสดงท่าทางยอมแพ้ ฝ่ายนั้นจึงแพ้
ถ้าไก่ตัวหนึ่งไม่ร้องแต่ก็ไม่ตีตอบ ให้นำไก่ตัวนั้นขึ้นวางบนขาหยั่ง ถ้าอีกฝ่ายจิกจนไก่ตกจากขาหยั่งจึงตัดสินให้แพ้ แต่ถ้าไม่ตกให้ถือว่าเสมอ กติกาข้อนี้ทำให้ไก่ที่ยังมีใจสู้แม้บาดเจ็บยังมีโอกาสรอดผลแพ้ได้
สำหรับคนดู ข้อนี้บอกให้รู้ว่าเกมแบบปักษ์ใต้ไม่ได้จบแค่ที่ความแรง ใจสู้และความอึดของไก่ในช่วงท้ายมีผลต่อผลแพ้ชนะจริง ๆ ถ้าอยากเทียบกับกติกาฝั่งสนามมาตรฐาน อ่านต่อได้ที่ กติกาไก่ชนสากล มีกฎอะไรบ้าง
ไก่ใต้หรือไก่เดือย จุดเด่น 4 ข้อและสีที่พบบ่อย
หน้า “ไก่ชนเมืองใต้” ในวิกิพีเดียภาษาไทยระบุว่าไก่ใต้มีอีกชื่อว่า “ไก่เดือย” และมีจุดเด่น 4 ข้อ ได้แก่ ใช้เดือยหนักและแม่นยำ แทงโดนเป้าขนาดใหญ่ได้ดี ปากแรงจิกตีได้ทุกตำแหน่ง และมีเชิงชนครบ จนคนในวงการเรียกว่าเป็นไก่ฉลาด
เรื่องสี แหล่งเดียวกันแบ่งสีไก่ใต้ที่พบบ่อยเป็น 5 กลุ่ม คือ ไก่ขาวล้วน ไก่เหลือง ไก่เขียว ไก่สีพิราบซึ่งลำตัวขาวมีหัวปีกแดง และไก่นกแดงหางแดง ข้อมูลยังระบุว่าไก่ใต้เป็นที่ต้องการของผู้เลี้ยงทั่วประเทศ เพื่อนำลักษณะเด่นไปพัฒนาสายเลือดของตัวเอง
ในการจับคู่ ฐานข้อมูล ม.อ. บอกว่าเจ้าของไก่จะนำไก่มาเปรียบกันโดยดูเดือย หงอน ขา และรูปร่าง ว่าพอสู้กันได้หรือไม่ จะเห็นว่าเดือยเป็นสิ่งแรกที่ถูกพูดถึงทั้งตอนเปรียบและตอนอธิบายจุดเด่นของไก่ใต้ แฟนที่สนใจสนามในภูมิภาคนี้ดูรายชื่อสนามเพิ่มได้ที่ สนามไก่ชนภาคใต้ รวมสนามดัง
ใช้กติกาแบบปักษ์ใต้อ่านเกมและดูราคาให้เป็น
ข้อแรก ดูว่าคู่นั้นใช้รูปแบบไหน ถ้าเป็น 8 อัน อันละ 15 นาที เกมจะถูกแบ่งเป็นช่วงสั้นและได้พักบ่อย ไก่ที่ตีหนักช่วงต้นจะมีเวลาฟื้นแรงมากกว่า ถ้าเป็น 6 อัน อันละ 20 นาที แต่ละอันยาวขึ้น 5 นาที ไก่ที่ยืนระยะได้ดีมักได้เปรียบในอันกลาง ๆ
ข้อสอง ดูจังหวะพักอันซึ่งยาวเท่ากับเวลาชน คือ 15 หรือ 20 นาที ช่วงนี้เป็นจังหวะที่ราคามักขยับ ให้สังเกตว่าไก่ฝ่ายไหนหายใจเร็ว ปากอ้า หรือยืนไม่มั่น แล้วเทียบกับราคาที่เปลี่ยนไป ราคาต่อที่ไหลไปทางฝ่ายหนึ่งในช่วงพักมักสะท้อนสภาพไก่ที่คนรอบบ่อนเห็น ไม่ใช่แค่ชื่อซุ้ม
ข้อสาม จำเกณฑ์เสมอให้แม่น เพราะเกมแบบปักษ์ใต้มีทางเสมอได้หลายแบบ ทั้งชนครบอัน เจ้าของตกลงกัน หรือหมดแรงเอาคอไขว้กันแล้วซุกกันโดยไม่มีฝ่ายใดหนี ก่อนวางบิลจึงควรเช็กกับเว็บหรือสนามว่าตลาดนั้นจ่ายอย่างไรเมื่อผลออกเสมอ และอย่าทุ่มก้อนใหญ่ตั้งแต่อันแรก ค่อย ๆ ดูเกมไปทีละอันจะคุมงบได้ดีกว่า
คำถามที่พบบ่อย
อันจมคืออะไร?
อันจมคือเครื่องจับเวลาที่ทำจากกะลาเจาะรูลอยในกะละมังหรือโหลน้ำ เมื่อน้ำเข้าเต็มจนกะลาจมจะนับเป็น 1 อัน ตามข้อมูลของหอสมุดคุณหญิงหลง ม.อ. ปัจจุบันใช้คู่กับนาฬิกาจับเวลา
ชนไก่แบบปักษ์ใต้ชนกี่อัน?
ฐานข้อมูลท้องถิ่นภาคใต้ ม.อ. ระบุ 2 รูปแบบ คือ อันละ 15 นาที พัก 15 นาที รวม 8 อัน หรืออันละ 20 นาที พัก 20 นาที รวม 6 อัน แล้วแต่จะกำหนดการจับเวลา
ไก่หนีแต่ไม่ร้องถือว่าแพ้หรือไม่?
ยังไม่แพ้ทันที ต้องนำไก่กลับมาวางใหม่ ถ้าวางครบ 3 ครั้งแล้วยังไม่สู้จึงถือว่าแพ้ แต่ถ้าวิ่งแล้วร้องถือว่าแพ้
ไก่เดือยกับไก่ใต้ต่างกันไหม?
เป็นไก่กลุ่มเดียวกัน หน้า “ไก่ชนเมืองใต้” ในวิกิพีเดียภาษาไทยระบุว่าไก่ใต้มีอีกชื่อว่าไก่เดือย เพราะเด่นเรื่องใช้เดือยหนักและแม่นยำ
ถ้าเสมอเพราะหมดแรงทั้งคู่ เงินเดิมพันเป็นอย่างไร?
ตามข้อมูลของ ม.อ. เจ้าของทั้งสองฝ่ายได้เงินเดิมพันคืน และเจ้าของบ่อนไม่คิดค่าน้ำ
สรุปกติกาชนไก่แบบปักษ์ใต้ก่อนติดตามเกม
กติกาชนไก่แบบปักษ์ใต้ใช้ “อัน” เป็นหน่วยเวลา มีให้เลือก 8 อัน อันละ 15 นาที หรือ 6 อัน อันละ 20 นาที จับเวลาด้วยอันจมคู่นาฬิกา และตัดสินแพ้เมื่อไก่ร้อง ตาย หนี หรือเจ้าของยอม ส่วนไก่ใต้หรือไก่เดือยเด่นที่เดือยหนัก ปากแรง และเชิงครบ ใครเข้าใจกติกาและนิสัยไก่ชุดนี้ จะอ่านจังหวะพักอันและการขยับราคาได้ดีกว่าคนที่ดูแค่ชื่อซุ้ม
อยากติดตามโปรแกรมไก่ชน ผลคู่เอก และราคาก่อนวางบิล เข้ามาดูกับ KaichonKompayak ได้ทุกวัน ทีมงานอัปเดตทุกครั้งที่สนามประกาศนัด แต่อย่าลืมว่ากติกาเวลาและจำนวนอันอาจต่างกันไปในแต่ละสนาม และโปรแกรมเปลี่ยนได้เสมอ ให้เช็กประกาศของผู้จัดอีกครั้งก่อนตัดสินใจ
เรียบเรียงโดย ทีมคอนเทนต์ KaichonKompayak · ตรวจสอบข้อมูลโดย ทีมตรวจสอบข้อมูล KaichonKompayak · แหล่งข้อมูลหลัก: ฐานข้อมูลท้องถิ่นภาคใต้ หอสมุดคุณหญิงหลง อรรถกระวีสุนทร ม.อ., วิกิพีเดียภาษาไทย หน้าไก่ชนเมืองใต้, กรมศิลปากร